www.ChasamSofer.com

 

 

Rav Moshe Sofer - the Chasam Sofer - was born in 1766 to Rav Shmuel and Gittel Sofer of Frankfurt Am Mein. Rav Shmuel was an outstanding talmid chacham who traced his yichus back to the Yalkut Shimoni.

At the age of three, he turned to his melamed in puzzlement and asked, "Why does the verse repeat itself in the expression 'afar min ha'adama?'" The melamed tried to hurry on to the next verse, but the young Moshe would not be put off and demanded an answer straight away. Astounded by the child's grasp, the melamed told Rav Shmuel what had happened. When Rav Shmuel repeated the incident to Rav Nasan Adler, one of the greatest gedolim of the generation, he insisted that Rav Shmuel teach the boy himself.

Rav Shmuel understood that he was grooming a future leader of klal Yisroel and invested all his energies into the boy's chinuch, both of the intellect and of the character.

Judging by the following anecdote, his efforts obviously had an impact on the child. When Rav Moshe was just five years old, he discovered that there is a difference of opinion concerning which berachah should be recited over sugar. Then and there he resolved never to suck sugar again. This was a remarkable resolution when one takes into consideration the fact that candies were virtually non-existent in those days. At seven years of age Moshe completed Maseches Beitza and said chidushim at the siyum.

WITH RAV NOSSON ADLER

An incident occurred when Rav Moshe was ten years old that changed the entire course of his life. Rav Moshe was delivering a drashsa in Rav Nosson Adler's beis medrash in the presence of Frankfurt's most notable talmidei chachamim, when he refuted one of the insights of his grandfather, the Maharshach. Rav Moshe's father became upset and publicly slapped his son in the face.

Rav Nosson called Rav Shmuel aside and said: "I command that Moshe leaves your home. I will care of him and teach him myself."

Under Rav Nosson's tutelage Rav Moshe's knowledge of Torah and kabbala rocketed, and he imbibed his teacher's saintly ways. In later years it was said that Rav Moshe never forgot a single chidush of his, and that he could do three things simultaneously - speak with someone, prepare his shiurim, and prepare answers to halachic problems. He studied in a small room near the main beis medrash near where Rav Nosson answered sha'alos, and in this way he witnessed Rav Nosson's encounters with gedolei Yisroel and had "shimush."

IN THE EYE OF A STORM

Rav Moshe studied in the yeshivah of Rav Tavil Shayer in Magentsa until the age of sixteen, at which point his parents called him back to Frankfurt. He returned to the German city in 1782.

Meanwhile, dissension had arisen in Frankfurt. There were those who resented Rav Nasan Adler's leanings towards kabbala, and he was forced to leave and accept a position in the Moravian city of Boskovitz. As he left, accompanied by a huge throng, Rav Moshe plaintively cried out, "I wish to serve my teacher and rabbi in Boskovitz!" Suddenly, he realized that he'd forgotten to add the words "b'li neder" to his pronouncement, and he quickly asked Rav Nosson if this constituted a neder. Rav Nosson nodded affirmatively.

Without a moment's hesitation, Rav Moshe tried to leap into Rav Nasan's wagon, but there was no room for him. Desperate, he raced after the wagon for a few miles until he caught up with it at a crossroads. Impressed by his talmid's mesirus nefesh, Rav Adler made a place for him in the wagon and took him along to Boskowitz.

After three years Rav Nasan was forced to return to Frankfurt because of an informer, but Rav Moshe stayed on, opened a yeshiva, and married the daughter of the rav of Prosnitz who had recently passed away. Rav Moshe also learned with Rav Pinchos Halevi Horowitz, the Ba'al Haflo'oh, whom he also considered his Rebbe Muvhak. Rav Pinchos was sent to Frankfurt by his Rebbe, the maggid of Mezeritch.

For seven years Rav Moshe was supported by his brother-in-law, Rav Hirsch, and he devoted himself totally to Torah until Rav Hirsch lost all of his money. When Rav Moshe saw that his wife was forced to sell her head-covering to buy wine for kiddush he reluctantly accepted an offer to serve as rav in the Moravian city of Dresnitz.

Soon afterward, his brother-in-law's finances improved and he quipped to Rav Moshe: "It appears that my financial downfall came min hasShomayim just to force you to accept a rabbinical position." After five years in Dresnitz, Rav Moshe moved to Mattersdorf, where the community undertook to feed and supoort the bachurim of his yeshivah.

NEXT STOP: MATTERSDORF

The Chasam Sofer's next stop was Mattersdorf, one of the seven most prominent Jewish kehillos in Hungary, where he served as rav of the kehilla. His yeshiva there expanded to hundreds of students and produced many gedolei hador. But after four years of his yeshiva's exponential growth rate, even Mattersdorf was unable to support Rav Moshe's talmidim.

Rav Moshe did not see this as a problem, since there were many large and wealthy Jewish communities in Europe that were vying with each other for the privilege of having the Chasam Sofer as their rav. Neustadt, one of those communities, agreed to accept the Chasam Sofer's strictest conditions regarding support for his yeshiva.

But a week before the Chasam Sofer's departure from Mattersdorf to Neustadt, on the 18th of Adar, 5562 (1801), a huge fire broke out in Mattersdorf's Jewish quarter, and all of Rav Moshe's plans had to be changed. The fire did not claim any lives, but all of the community's properties and assets went up in flames. As the fire leaped from one house to the next, the residents noticed that only one house still remained intact - the Chasam Sofer's.

In his house were stored large sums of money that people had entrusted to him in his position as rav of the community, as well as all of his precious manuscripts, which were later to form the Chasam Sofer's chiddushim and responsa literature. The people realized that it was vital to secure sufficient water to combat the fire and protect the Chasam Sofer's house at all cost.

However, the only local well of water in the area was a few minutes walk distant from the Chasam Sofer's house, and time was of the essence.

While everyone stood around wondering what to do, a new student in the Chasam Sofer's yeshiva walked over to the old and rusty well in the Chasam Sofer's backyard, which had been dormant for years, and he threw a bucket into it. A huge jet of water burst forth, providing enough water to douse the fire. Immediately after the fire was put out, the well returned to its previous defunct state.

Seeing the destruction all around him, the Chasam Sofer canceled his plans to move to Neustadt, and remained in Mattersdorf to help renovate and restore his beloved city of Mattersdorf.

After finding lodgings for the homeless, the Chasam Sofer organized a rescue campaign, sending letters to all of the Jewish communities in Europe. Soon money, clothing, food, seforim and religious articles streamed into the city and were promptly distributed to the needy and the homeless.

At this time the Chasam Sofer forgot about his own needs. There were times when he couldn't even afford paper to write his chiddushim. Instead, he recorded them on the empty pages at the beginnings and the ends of the seforim in his possession.

The Chasam Sofer's grandson, Rav Shlomo Sofer, rav of Bergsas, recalls that during this entire period, his grandfather never slept in a bed out of sympathy with the suffering of the rest of the Jews of Mattersdorf.

Throughout his life, Rav Moshe's attitude was one of complete dedication to the Jewish people. A money-forging press was once discovered near Pressburg and the police arrested a number of communal leaders, stipulating that they would be freed only if the local rav swore to their innocence. But the local rav was terrified to make an oath even on what he knew to be the truth, and so he went to ask Rav Moshe what he should do.

Drawing himself up to his full height, the Chasam Sofer shouted, "Jews have been thrown into jail for weeks on end, and families have been left with no source of livelihood, and you're worrying about your olam haba?

Believe me, my dear friend, that in Hashem's eyes, freeing a Jew from a dungeon is more important than your eternal reward." On another occasion Rav Moshe called a talmid into his study on Erev Yom Kippur and said, "I want you to agree to my suggestion. There is an orphan girl who has reached marriageable age. No one is making any effort to help her, and I want you to marry her."

The talmid agreed. Rav Moshe's face lit up with joy, and he announced, "With this merit I will enter the day of judgement!" Rav Shimon Sofer writes that his father said three things about himself:

"From the day I gained intelligence, I never had an alien thought in my prayers; I never felt a sense of pride, whether publicly teaching or whether making chidushim, except once in my first derasha in Dresnitz, and that was to show that I could learn and so that they should hold me in awe and obey my words; and I ran my house and the community with regal dignity, purely leshem Shamayim."

FIGHTING THE REFORM MOVEMENT

Once Mattersdorf was rejuvenated, the Chasam Sofer, sought another position and soon an offer came from Pressburg, whose rav, the esteemed Rav Meshulam Igra, had passed away.

Over the years, Pressburg's leaders had reviewed numerous candidates for the rav of their city, but no actual appointments had been made. Yet when the Chasam Sofer's name was mentioned, all of the city's leaders approved the proposal despite his stipualtion demanding full support of his yeshiva.

However, his appointment was opposed by a small group of Pressburg maskilim who feared the Chasam Sofer's firm insistence that every halacha and minhag be scrupulously observed.

An anonymous letter was sent to Rav Moshe saying among other things: "If the rabbi shames no man or woman and brings no stringencies from the place from where he comes, the honorable rabbi will live in peace and will never lack a livelihood. But if not, then the rabbi will be attacked and he will live in disgrace."

In later years Rav Moshe wrote, "My enemies set an ambush for my soul until at night I said, 'Would that it were day,' and at morning I said, 'Would that it were night.' Nevertheless, I never left the beis hamidrash and I never missed even one shiur and I did not cease to make fences for the law. Had Hashem not helped me, I would have been sent to prison for life."

In one of his famouse responsa Rav Moshe writes "that he is so harried that he does not even have tome to swallow his own saliva!"

RAV OF PRESSBURG

The Chasam Sofer was officially appointed Rav of Pressburg in Tishrei 5567 (1806), and he occupied that position for thirty three years. He rapidly became regarded as the rav of the entire Diaspora, to whom questions from all over the world were addressed. Meanwhile, his yeshiva continued to expand, spreading Torah to thousands of talmidim.

Siyata D'Shmaya was very apparent in Rav Moshe's halachic opinions. On one occasion he was asked a question involving an agunah whom many prominent rabbonim had allowed to remarry. "According to strict halacha," said Rav Moshe, "I cannot argue with them. But my heart tells me that her husband is still alive." The woman accepted Rav Moshe's opinion and, sure enough, her husband returned not long after.

His son, Rav Shimon Sofer of Cracow once asked Rav Moshe how he managed to answer halachic questions with hardly more than a quick review of the related issues.

""It is true," replied Rav Moshe, "that halachic decisions normally require deep analysis. But in every generation Hashem designates a person who holds the keys to all hidden things, and this person is endowed with special siyata diShmaya. With great efforts I have prepared myself to be ready to solve halacha problems and I have, baruch Hashem, freed myself from all personal bias. Therefore it is not possible that I will err in a ruling. At the most I will err in my choice of proofs."

Similarly, Rav Nasan Adler once stated, "I know that Rav Moshe Sofer is constantly cleaving to Hashem. For this reason he has been endowed with such great siyata diShmaya to rule according to halacha."

Baron Rosthchild was a great admirer of the Chasam Sofer. He tried to institute the position of Chief Rabbi in the Austro-Hungarian Empire, and he intended Rav Moshe to be the one to fill this position. But with his far-sightedness, Rav Moshe rejected the idea.

"When a person does a public action in our times," he explained, "he must be sure that no mishap will arise from it. As I long as I filled the position [of Chief Rabbi] I could hope for this, but who knows what would happen to the person who came after me?"

After the petira of his first wife, Rav Moshe married the daughter of Rav Akiva Eiger. She bore the previously childless Chasam Sofer seven daughters and three sons: Rav Avrohom Shmuel Binyomin, the Ksav Sofer; Rav Shimon Sofer, the Rav of Cracow; and Rav Yosef Yuzpa Sofer.

In Pressburg, his main efforts focused on enriching and expanding his yeshiva. His students eventually went on to lead prominent communities in Europe. It may be said that the majority of the gedolei haTorah and rabbanim who led European Jewry in that generation and the ensuing one emerged from the Chasam Sofer's yeshiva.

While the Chasam Sofer maintained rigid acceptance standards and discipline in his yeshiva, he was nonetheless like a father to his students, attending to all of their needs with genuine love. It is said that not one of his talmidim left the path of Torah.

Once Rav Moshe spotted a group of talmidim going outside with unclean clothes and unpolished shoes. "A person who is particular about his appearance and not about his soul," he told them, "is like a garbage bin covered with roses. But a person who is worried about his soul and not about his appearance is like a vase of roses covered in garbage. Anyone seeing the garbage is disgusted and turns away."

Once, he firmly rejected a youth who had applied to be accepted to his yeshiva. When Rav Moseh was asked the reason for this, he replied: "I looked out the window and saw the bachur step on some palm branches lying in the courtyard which I had used for my sukkah thus showing disrespect for something used for a mitzvah." Even a person's trivial actions spoke volumes to Rav Moshe.

Rav Moshe taught his talmidim to learn gemara according to its plain meaning and was violently opposed to a method of pilpul know as "chilukim" which tended to obscure the true intent of Chazal and forced talmidim to concentrate on a few scattered sugyas rather than learning the whole tractate.

MASKILIM

The Chasam Sofer waged a valiant and mighty battle against the maskilim of his time, using every means available to counter them. "If their judgement was put into our hands," he wrote, "my opinion would be to drive them from our midst. Our daughters would not be given to their sons, nor our sons to their daughters, lest they be drawn after them. Their communities would be like the communities of Zadok and Baisus, they for themselves, and us for ourselves."

Rav Moshe's famous war cry was: "Chadash [new philosophical ideas] is forbidden by the Torah!"

On one occasion the Chasam Sofer warned a wealthy couple to perform their wedding ceremony under the open sky, as per Jewish tradition, and not inside a shul, in accordance with Reform custom. When the bridegroom refused, Rav Moshe announced, "I doubt that the children of this couple will remain Jews!" Years later his warning came about when the couple converted.

"It is true that my father could foretell the future," explained the Kesav Sofer, the Chasam Sofer's son, "but in this case he was guided by his wisdom. My father knew that it is not the external sprinkling of holy water that converts a Jew into a gentile, but his internal desire to deny his Jewish identity. Whether this desire is great or small makes no difference. The point is his desire to imitate the gentile." Despite his fierceness in this war, Rav Moshe tearfully begged Hashem to pity His nation, and to cause the errant to repent their sins and return to a Torah way of life.

He was joined in this battle by his father-in-law, Rav Akiva Eiger, as well as by Rav Mordechai Banet of Nikolsberg, Rav Yosef Shaul Natanson of Lemberg, Rav Betzalel Ranceborg of Prague and other gedolim of the time. The Chasam Sofer continued waging this battle until his final day.

Although the maskilim tried to undermine the yeshiva and to bring about the Chasam Sofer's downfall, their efforts failed.

LOVE OF ERETZ YISROEL

The Chasam Sofer was imbued with a deep love of Eretz Hakodesh, and was one of the staunchest supporters of the yishuv. Regarding those Jews who regarded the emancipation of Jews in Europe as a lessening of our urgent need to return to Zion, he would repeat the following parable: A prince was once driven far away from his father's palace, but as the years rolled on he never lost the hope that his father would one day call him back. But one day a royal wagon arrived and a team of architects and workers jumped out and began building the prince a beautiful mansion in his remote village. "Woe is me!" cried the prince.

"It seems that my father intends me to stay here for ever!" So too, emancipation in Europe would perhaps make the Jews' exile easier, but it was no replacement for their ancestral home in Eretz Yisroel. Due to the love he instilled in his students for Eretz Hakodesh, many of them settled there. As president of Kollel Shomrei Hachomos of Rav Meir Baal Haness, the Chasam Sofer labored tirelessly for the sake of the yishuv in Eretz Yisroel urging the community to contribute generously.

His offspring inherited the position.

During World War I, more than 75 years after the petira of the Chasam Sofer, when famine raged throughout Eretz Yisroel, Hungary's Jews were still among its staunchest supporters, rallying to the aid of their brethren there.

HIS PETIRA

On Succos of 5600 (1839), the Chasam Sofer became ill. He asked for his bed to be moved to the Succah, and there he lay, unable to move. On the night of Hoshana Rabbah, the pain-wracked tzadik overcame his suffering and began to study Torah with amazing hasmada. Towards morning, he ran to shul and davened with the congregation. But in the middle of the davening, his illness overcame him, and he was forced to return home.

On Simchas Torah, he held a minyan in his home and was called to the Torah as Chassan Torah. Then in his tranquil voice, he said some remarkable chiddushim, astounding the doctors present with his superhuman stamina.

On the 25th of Tishrei, his situation took a drastic turn for the worse.

Surrounded by his students, he cried out "Shema Yisroel," and returned his pure soul to Maker.

Klal Yisroel was bereft, for it had lost one of its great Torah leaders, but his profound influence and teachings in his many sefrom (Shailos and Teshuvos, Chiddushim on Shas, and Sifrei Chasam Sofer on Torah) will guide and inspire us forever.

 

איינער פון די גרויסע סוחרים אין פרעשבורג, איז אריינגעקומען צום חתם סופר ז"ל, און אים דערציילט איבער דעם שווערן איבערגאנג וואס ער מאכט מיט אין געשעפט, וויפיל פלראבלעמען ער האט, און אז אין שטאט מיינט מען אז ער איז א גרויסער עושר, אבער דערווייל איז זיין מצב זייער ביטער, און ער וויל א ברכה פונעם רב. "איך האב פלונקט איצט געהערט, האט אים דער חתם סופר ערקלערט, אז דיין קרוב איז אויך א גרויסער יורד ל"ע. ווי אזוי קען מען לעזן זיין פלראבלעם?".
"דאס איז נישט מיין פלראבלעם" - האט דער סוחר זיך ארויסגעדרייט – "ווען איך האב מיינע אייגענע פלראבלעמען".
דאס איז נישט דער ריכטיגער וועג, האט דער רב ערקלערט. דער פלסוק דערציילט, ווען די אידן האבן מיטגעמאכט דעם גלות מצרים, וגם אני שמעתי "את" נאקת בני ישראל, דער "את" קומט מרבה זיין, אז איין איד האט געקרעכצט אויך פאר די צרות פון די אנדערע אידן. דאס האט שטארק אויסגענומען ביים אויבערשטן, אז ער זאל אויסלייזן די אידן פון זייערע צרות און פליין. אז מ'וויל פלטור ווערן פון די אייגענע פלראבלעמען, דארף מען קרעכצן אויך אויף יענעמ'ס, האט דער חתם סופר אויסגעפירט.

עס איז באקאנט דאס בילד פון חתם סופר. אויף דעם בילד ווערט דערציילט אין ספר "שולחן מלכים" אז אמאל איז געקומען צום חתם סופר איינער פון זיינע אנגעזעענע תלמידים און דערציילט פאר זיין רבי'ן אז ער האט א שידוך געטאן מיט זיין טאכטער, אבער ער האט נישט קיין נדן אראפלצולייגען דערפאר, האט ער א געניאלן פללאן, אראפלצומאלן א בילד פונעם רבי'ן, ער וועט דאס פארקויפן פאר גוט געלט, און קענען חתונה מאכן זיין טאכטער. דער חתם סופר האט אים ערקלערט, אז באמת איז א בילד נישט קיין אויסגעהאלטענע זאך ווייל עס נעמט אראפל די קדושה פונעם מענטש, אבער פאר די מצוה פון הכנסת כלה, וועל איך דיר דאס מאל

ערלויבן אפלצומאלן א בילד, און דאס בילד איז געבליבן ביז היינט.

אין "אגרות סופרים" ווערט געברענגט די זעלבע מעשה, אבער דארט ווערט אויסגעפירט אז דער חתם סופר האט זיך שטארק געבייזערט און האט געזאגט פאר'ן מחותן, ווייל דו שעמסט דיך צו פארשאפן געלט פאר די חתונה, מוזטו פארשעמען מיין פלנים? ערקלערנדיג אז די בילדער איז א גרויסע בושה פאר אים.

עס ווערט דערציילט אז דער חתם סופר האט אמאל אויפגעטוהן אז פון טאג אויף נאכט דארף מען נישט ווארטן זעקס שעה, ווייל ווען מ'שלאפט אינמיטן ווערט דאס שנעלער נתעכל. יענעם צופרי האט ער זיך געמאכט א קאווע פאר די זעקס שעה, אבער אינמיטן האט זיך דאס אויסגעגאסן, האט ער דערין געזען א רמז פון הימל אז מ'איז נישט צופרידן פון דעם פסק.

דער חתם סופר ז"ל האט אמאל געזאגט, ס'איז נישט קיין וואונדער אז משה רבינו איז אויסגעוואקסען א "משה רבינו". ווען איך וואלט געהאט אזא רבי'ן ווי משה רבינו האט געהאט, וואלט איך אויך אזוי אויסגעוואקסען. איי, האט דער חתם סופר אויסגעפירט, וועט איר פרעגן פארוואס האב איך נישט זוכה געווען צו אזא גרויסען רבי'ן? איז דער ענטפער, ווייל איך בין דאך נישט משה רבינו...

אן אינטערעסאנטע זאך וואס מען פלעגט אסאך מאל זען ביי הרה"ק מפשעווארסק זצ"ל. ער פלעגט נעמען די עק פון זיין בעקיטשע און עס דורכפירן אויף די נאז, יעדער האט זיך געוואונדערט אויף דעם אומפארשטענדליכן באדייט.
דערציילט א איד, אז ער האט אמאל אריינגעקוקט אין א חתם סופר וואס דער פשעווארסקער רבי ז"ל פלעגט נוצן, האט ער דארט געטראפן צוגעצייכנט פונעם רבי'ן, אז מען זאל נאכקוקן אויף א פלאץ וואו דער חתם סופר שרייבט וועגן כעס. האט ער נאכגעקוקט, שרייבט דער חתם סופר דארט, אז אויב וויל מען זיך בייזערן אויף איינעם, זאל מען אריבערפירן דעם עק פונעם בגד אויף די נאז און דער כעס וועט זיך אפשטילן...

דער חתם סופר ז"ל שרייבט אין א תשובה (שו"ת ח"ו ליקוטים נ"ט), שטענדיג האב איך געטראכט פארוואס שטייט אין פלסוק קודם והייתם נקיים מה' און נאכדעם מישראל? נאר פון מענטשן איז א סאך שווערער צו זיין ריין ווי פון אויבערשטן, ווייל מענטשן זענען ליידער געוואוינט צו טראכטן שלעכטס אויף א צווייטן.
גאנץ מעגליך אז דאס מיינט שלמה המלך, אין צדיק בארץ אשר יעשה טוב ולא יחטא, אז קיינער געפעלט נישט פאר א צווייטן, און מ'איז קיינמאל כמעט נישט יוצא מיט'ן חלק פון והייתם נקיים מישראל...

אין ספר אלף כתב (אות נ"ו) ווערט געברענגט אין נאמען פון ר' נטע וואלף ליעבר ז"ל ראב"ד פון פרעשבורג, אז ווען דער חתם סופר האט געלערנט חומש רש"י איז ער געווען אש להבה, און ווען ער האט געלערנט ספר דברים איז ער געווען כולו אש...

אין ספר חוט המשולש ווערט געברענגט אז רבי שמעון סופר ז"ל האט דערציילט אז דער חתם סופר איז געווען א בקי אין אלע חכמות, ער האט אפילו אנגעהויבן שרייבן א ספר דערויף, נאר אזוי ווי עס איז ארויסגעקומען דער ספר הברית האט ער דאס דורכגעקוקט מרישא לסיפא און געזאגט פאר זיינע תלמידים זאלן דאס לערנען וועלן זיי טרעפן דערין אלע חכמות, אויספירנדיג אז ער האט פאר אים און פאר זיי געשפארט די ארבעט וואס זיי וואלטן געדארפט טוען.

עס ווערט דערציילט אז דער הייליגער "חתם סופר" ז"ל האט אמאל אויף דער עלטער נישט געקענט איבערגעבן דעם שיעור פאר די תלמידים, האט ער מכבד געווען זיין זון, דער שפלעטערדיגער "כתב סופר", פארצולערנען דעם שיעור טראצדעם וואס ער איז נאך דאן געווען גאר יונג. די תלמידים האבן זיך זייער געוואונדערט אויף זייער רבי'ן, ווי אזוי איז ער מכבד אזא יונגען מאן פארצולערנען אזא שיעור וואס פלעגט געווענליך געזאגט ווערן מיט גרויס חריפות און טיפקייט.
נאכ'ן שיעור, וואס איז אפלגעצייכענט געווארען אלס שטארק א געלונגענער, האבן זיי אויפגעברענגט זייער וואונדער פאר'ן רבי'ן, פרעגענדיג ווי אזוי האט דער רבי זוכה געווען צו אזא זון? דער "חתם סופר" האט מיט טרערען אין די אויגען געענטפערט פאר זיי, איר מיינט אז אומזיסט האב איך זוכה געווען צו דעם? דאס האט מיך געקאסט א "הוט מיט טרערן". פון דעם טאג וואס ער איז געבוירען איז נישט געווען א תפלה וואס כ'זאל אים נישט אינזין האבן און וויינען צום בורא ער זאל אויסוואקסען א גדול בתורה. די תלמידים ברענגען טאקע אז ווען דער חתם סופר פלעגט אויסטרעטן פון שמונה עשרה, האט מען באמערקט אז אויף דעם ארט וואו ער איז געשטאנען, איז געווען אנגעזאמעלט וואסער וואס איז צונויף געקומען פון זיינע זודיגע טרערן.

ווען מ'האט אנגעפרעגט א שאלת עגונה פונעם גאון ר' מרדכי בנעט ז"ל, האט ער באפוילן אנצופרעגן ביים חתם סופר, וואס איז געווען א גרויס וואונדער ביי זיינע מקורבים, ווייל ר' מרדכי איז געווען פיל עלטער פונעם חתם סופר ז"ל. ווען דער חתם סופר האט גלייך אפגעשריבן א תשובה און עס געגעבן פאר זיין זון דער כתב סופר אוועקצושיקן, האט ער דאס באהאלטן אויף צוויי טעג ווייל מעגליך וועט דער טאטע חרטה האבן אויף די תשובה וואס ער האט אראפגעשריבן אזוי שנעל אן נאכקוקן אין ספרים. ווען דער חתם סופר האט אים "געכאפט", האט ער אים פארגעהאלטן, זאגענדיג, "אין יעדן דור האט דער באשעפער זיינע דיינים און שופטים, אין דעם דור בין איך דער דיין און וואס דארפסטו מורא האבן פון מיין תשובה"?
ווען ר' מרדכי בנעט האט באקומען די תשובה האט ער עס דורכגעקוקט עטליכע מאל, זאגענדיג, בלויז די שריפט פונעם חתם סופר איז מסוגל צו יראת שמים, און ס'לוינט זיך איבערצוקוקן עטליכע מאל.

מערקווירדיגע דיבורים שטייט אין דרשות חתם סופר אויף פרשת כי תצא, ווי דער חת"ס דערציילט, כ'האב אליין בייגעוואוינט ווי א קליין קינד וועלכער איז געווען גאר א חשוב'ער, איז ל"ע אוועק. די עלטערן האבן זיך נישט געקענט טרייסטן נאך אים, ביז דער טאטע האט זיך איינמאל גע'חלומ'ט ווי ער זעט זיין פארלוירענעם זון ווי ער איז שוין אויפגעוואקסען און ער האט זיך ל"ע גע'שמד'ט! דער פאטער האט ביטערליך געוויינט און זיך געריסען די האר פון קאפל אויף דעם ביטערן אומגליק. שפלעטער ווען ער האט זיך דערוועקט און האט באמערקט אז דאס איז נאר א חלום, האט ער זיך געטרייסט, אז זיין זון איז נפטר געווארען אלס אן ערליכער, פארשטייענדיג אז מיט דעם האט ער פארמיטן דעם ביטערן שיקזאל. דער חתם סופר פירט אויס, זה מעשה ראיתי והיא אמת...

אין שו"ת חתם סופר (או"ח סוף סימן נ"א) ווערט געברענגט אז דער וואס מישט אויס דברי תורה מיט ספרי הגיון, איז עובר אויפ'ן לאו פון לא תחרוש בשור ובחמור יחדיו...

מ'האט אמאל דערציילט פאר'ן חתם סופר איבער איינעם וואס לאכט אפ פון תורת הנסתר, האט ער געזאגט, דער וואס זאגט בנגלה אז ער לאכט פון נסתר, איז דאס א באווייז אז בנסתר לאכט ער אויך פון נגלה...

אין ספר "אלף כתב" (תש"ז) ווערט געברענגט אז דער חתם סופר האט אנגעוויזן אז דער יאר תק"ע לפ"ק איז א שנת "פלקידה" פאר די גאולה שלימה. און ער האט דאס מרמז געווען אינעם פלסוק "אחרי נמכר", אז מ'זאל רעכענען יעדען צווייטע אות פון דעם ווארט נמכ"ר, נ'-ע, מ'-ס, כ'-מ, ר'-ת, איז דאס בגימטריא תק"ע, א רמז אז אין יענעם יאר דארף זיין די גאולה שלימה.
מענין לענין: אין חתם סופר די וואך ווערט געברענגט אז אין יאר תר"א וועט זיין א שנת פקודה, ווי עס האט זיך שפעטער ארויס געשטעלט איז ער יענעם יאר נפטר געווארען...

איינמאל אין אן ערב שבת פארנאכט איז דער הייליגער חתם סופר זי"ע געגאנגען דאווענען מנחה אין דער באגלייטונג פון איינעם פון זיינע נאנטע שטוב מענטשען מיט'ן נאמען יעקב לעהרער וועלכער איז דעמאלט געווען זיין משמש.
אויפ'ן וועג ארויס ווען ער איז צוגעגאנגען צו די טיר קושען די מזוזה איז דער חתם סופר געבליבן אזוי שטיין א שטיקעל צייט מיט די הענט אויף די מזוזה .
נאך אפאר מינוט איז ער צוריק אריין צו זיך אין שטוב געעפענט דאס שיפלעדל וואו ער פלעגט האלטען זיין געלט און ארויס גענומען עלף גילדן ער האט עס איבערגעגעבן זיין משמש און אים געזאגט "לויף שנעלער צו יענעם בחור און גיב אים דאס געלט, אבער זאלסט אים נישט זאגן ווער עס האט עס געשיקט, דערנאך קום גלייך צוריק"
דער שמש האט געטוהן אלעס מיט גרויס שנעלקייט ער האט איבערגעגבען דאס געלט יענעם בחור נישט געזאגט ווער ס'האט עס געשיקט און איז תיכף צוריקגעלאפען צום חתם סופר
נאך שבת איז דער בחור צוגעגקומען אין אים געפרעגט "ווער האט אייך געגעבען דאס געלט איר זאלט מיר דאס געבן?
האט דער שמש אים געענטפערט איך טאר דאס נישט דערציילן"
האט דער בחור געזאגט "איר זאלט וויסן אז דער וואס האט מיט אייך געשיקט די עלף גילדן איז א בעל מופת און א בעל רוח הקודש און האט אנגעהויבען דערציילן די מעשה ווי פאלגענד:
איך בין אן ארעמער בחור וועלכער איז געקומען לערנען דא אין ישיבה איך שטיי איין ביי אן אכסניא וואו איך באצאל דירה געלט, אויסער דעם האב איך נאך הוצאות פון וואשן די וועש און ענליכע זאכען במשך די צייט האט זיך אנגזאמעלט א שטיקעל חוב און ווען די בעלת אכסניא פלעגט קומען מאנען דאס געלט האב איך איר אפגעשטיפט מיט תירוצים אז עס דארף מיר אנקועמן געלט און דעמאלס וועל איך איר באצאלן, זי האט מיר שטענדיג געגלויבט ביז ס'האט זיך אנגעזאמעלט א סומע פון עלף גולדן האט זי געזאגט אז זי וויל שוין מער נישט ווארטן.
דעם פארגאנגענעם פרייטאג ווען זי האט געדארפט איינקויפען אויף שבת און זי האט נישט געהאט מיט וואס איז זי געווארן זייער שטארק אויפגערעגט אויף מיר און מיר געזגט "נעם דיר דיינע זאכן און גיי שוין ארויס פון דא מער קען איך דיר נישט האלטן זי האט תיכף מקיים פסק געווען גענומען אלע מיינע זאכען און מיר ארויסגעווארפן אויף די גאס.
איך בין געבליבען שטיין אויף די גאס נישט וויסענדיג וואס צו טוהן עס איז שוין פרייטאג פארנאכט און אלע מיינע זאכען ליגען הפקר אויף די גאס וואו זאל איך זיך ווענדן האב איך אנגעהויבען צו וויינען און מתפלל זיין צו השי"ת, אזוי שטייענדיג ביסט דו צוגעקומען און איבערגעגבען די 11 גילדן און תיכף אנטלאפען, איך האב גענומען דאס געלט און איר תיכף באצאלט און מיט גרויס שמחה האב איך מקבל שבת געווען און געדאנקט דעם אויבערשטען אויפ'ן נס וואס ער האט מיט מיר געטוהן.
(די מעשה ווערט געברענגט און א מכתב לספר "זכרון למשה" פון הגאון מו"ה מנחם מענדל מרגליות ז"ל אב"ד דק"ק הארינטש וואס האט עס אליין געהערט פונעם בעל המעשה הרה"ג ר' יעקב לעהרער ז"ל אין יאר תרנ"ו ווען ער איז ביי אים איינגעשטאנען)

דעם הייליגען חת"ם סופר'ס רביצין, בזיווג ראשון ,איז געוועהן די טאכטער פון הרה"ג ר' משה יוראביטש ז"ל אבד"ק פרוסטיץ. ער האט געוואוינט מיט איר לאנגע יארן, אבער קיין קינדער האט ער פון איר (ל"ע) נישט געהאט.
ווען דער חת"ם סופר איז געבליבען אן אלמן (ל"ע), איז געקומען א שדכן און האט אים אנגעטראגען די טאכטער פון דעם גאון וקדוש ר' עקיבא איגר זצ"ל דער רב פון פוזנא, האט דער חתם סופר געענפערט דעם שדכן: איך גלייב שווער אז דער שידוך קען ווערן, ווייל לויט ווי איך שטעל זיך פאר, זוכט אוודאי דער פוזנער רב א חתן א תלמיד חכם וואס זאל זיין צו געפאסט לפי כבודו, איך בין מסתמא נישט גענוג ראוי דערצו.
איז דער שדכן געגאנגען און האט אנגעטראגען דעם חתם סופר פאר ר' עקיבא איגר, האט דער גאון געענטפערט: איך פון מיין זייט בין אוודאי מסכים דערצו, אבער דער פרעשבורגער רב זוכט אוודאי א פרוי א בת תלמיד חכם, און לפי דעתי בין איך מסתמא נישט גענוג ראוי פאר אים.
רופט זיך אן דער שדכן: אויב אזוי איז דאס זייער א גוטער שידוך , צוויי פשוט'ע אידן ביידע נישט קיין תלמידי חכמים [אזוי האלטין זיי ביי זיך] איז דאס א צוגעפאסטע זאך , דער שידוך איז געווארען למזל טוב און דער חתם סופר האט זוכה געווהן צו האבן פון די רביצין שרל דריי זין און פיר טעכטער, גדולי וגאוני ארץ וואס האבן באלויכטען די וועלט מיט זייער תורה וקדושה.

עס ווערט דערציילט אז דעם לעצטען ערב סוכות פאר דעם הסתלקות פון הייליגן חתם סופר (שנת ת"ר) האט דער חת"ס אוועק געשריבען א בריוו צו זיין גרויסן תלמיד הגאון רבי מנחם כ"ץ און וועלכן ער האט אים געבעבטען אז ער זאל זאפארט קומען צו פארן קיין פרעשבורג באשר בכן מיט עטליכע יאר צוריק האט ער אים געזאגט א חידוש אין סוף מסכת סוטה און אזוי ווי ער האט שוין כמעט פארגעסען דעם דאזיגען חידוש בעהט ער אים אז ער זאל קומען כדי ער זאל זיך דערמאנען ....

צוליב עפעס א סיבה האט זיך דער בריוו פון חתם סופר פארשפעטיגט און רבי מנחם כ"ץ האט נישט ערהאלטען דעם בריוו ערשט אין סאמע טאג פון הסתלקות פון חתם סופר . (כידוע איז דער חת"ס קראנק געווארען הושענא רבא און אזוי ווי ערב יום טוב שמיני עצרת איז דאך קיינער נישט געפארען פון פרעשבורג קיין ראגינדארף האט מען זיך ערשט אסרו חג סוכות דערוואוסט אין ראגינדארף אז דער חת"ס איז א חולה מסוכן ר"ל אבער קיינער האט נישט געוואלט דערציילען א שלעכטע בשורה פאר'ן מרא דאתרא רבי מנחם כ"ץ, אזוי ארום האט רבי מנחם נישט געוואוסט אז זיין רבי איז קראנק געווארען).

דעם אנדערען טאג כ"ה תשרי צופרי איז אנגעקומען דער בריוו פון חת"ס פאר רבי מנחם אז ער זאל קומען צו פארן קיין פרעשבורג, רבי מנחם האט תיכף זיך גענומען גרייטען צו פארן קיין פרעשבורג אזוי ווי זיין רבי האט אים געבעטען , ער האט זיך אבער געוואונדערט וואס זוכט דער חת"ס איצט זיך צו דערמאנען זיינס א חידוש מיט יארן צוריק?

די בני בית האט געזעהן אז רבי מנחם איילט זיך צו פארן קיין פרעשבורג האבען זיי באין ברירה דערציילט פאר רבי מנחם'ן אז דער חת"ס דארף גרויס רחמים ....

הערענדיג די ביטערע בשורה, האט רבי מנחם שוין פארשטאנען פארוואס זיין רבי דער חת"ס האט אזוי שטארק געוואלט איבער חזר'ן דעם חידוש וואס ער האט אים אמאהל געזאגט ..שפירענדיג אז עס איז קרב יום פקדתו.
(דער חת"ס האט פאר זיין הסתלקות איבער גע'חזר'ט כל התורה כולה , אלע חידושי אורייתא וואס ער האט געלערנט במשך כל ימי חייו, ווי חז"ל זאגען "אשרי מי שבא לכאן ותלמודו בידו" דעריבער האט ער נישט געקענט זיך שיידען פון דעם עולם ביז מען האט אים געמוזט דערמאנען זיינס א חידוש אויף סוף מסכת סוטה וואס ער האט געהאט פארגעסען ).

רבי מנחם האט באלד מיט איין אימפעט , זיך גענומען איילען קיין פרעשבורג .
אנקומענדיג נאנט צום הויז פון חתם סופר האט ער שוין געטראפען דארט ווארטן טויזענטער אידען אנשים נשים וטף אלע מיט פארוויינטע אויגען קוים קוים האט זיך רבי מנחם כ"ץ באוויזען דורכצושטופען צווישען דעם גרויסען עולם ביז ער האט געקענט אריינגיין אין צימער וואו דער חתם סופר איז געלגען על ערש דוי.

דער חתם סופר האט אים באלד געגעבען שלום און ער האט זיך זייער געפרייט צו זעהן זיין תלמיד , רבי מנחם כ"ץ,

רבי מנחם האט באלד איבעברגעזאגט דעם חידוש פארן חת"ס און ווי נאר ער האט פארענדיגט איבערצוזאגען דעם חידוש האט באלד דער חת"ס זיך אנגערופען צו זיין תלמיד בזה"ל "רבי מנחם כ"ץ גסיסה"...! און דער חת"ס האט אים געוויזען מיט'ן פינגער אז ער זאל ארויסגיין פון צימער (רבי מנחם כ"ץ איז געוועהן א כהן) רבי מנחם איז באלד ארויס פון צימער, און ווי נאר ער איז אנגעקומען אינדרויסען ביים טויער פון הויף האט ער שוין געהערט ווי מען שרייט "שמע ישראל" ווייל דעמאלט פונקט איז געוועהן יציאת נשמה. רבי מנחם כ"ץ האט דערנאך געזאגט אז עס איז ביי אים זיכער אז דער רבי האט געווארט מיט יציאת נשמה ביז ער איז געוועהן אונטען אין הויף ....

דער הייליגער חתם סופר האט אמאל געגעבן צו פארשטיין פאר זיינע תלמידים, א שיינעם הסבר פארוואס מען עסט הארטע אייער פסח.

די נאטור פון אלע מאכלים איז אז וואס מער מ'קאכט זיי אלץ ווייכער ווערן זיי, אויסער אייער, ביי דער איי איז דער סדר פונקט פארקערט, וואס לענגער מ'קאכט עס אלץ הארטער ווערט עס.

האט דער הייליגער חתם סופר אויסגעפירט, די גוים מיינען אז מיט פייניגען די יודען וועט מען זיי צוברעכן און זיי וועלן ווייכער ווערן, און נאך לאזן פון צו טון מצות און מעשים טובים, דערווייל האבן זיי א גרויסן טעות, די יודען זענען מיט דעם נמשל צו אייער, און וואס מער מען מאטערט זיי און מ'פרובירט זיי צוצוברעכן אלץ שטארקער און הארטער ווערן זיי, מיט זייער באשלוס צו טון די רצון פון הייליגען באשעפער מיט מסירת נפש.

מען דערציילט נאך א מעשה אז איין מאהל איז דער הייליגע חתם סופר זכותו יגן עלינו געקומען באזוכען זיין תלמיד דער מהר"ם שי"ק, ווען דער מהר"ם שיק האט געהאלטען אין מיט'ן פארלערנען. דער מהר"ם שיק האט געהאלטען אז עס פאסט נישט אז ער זאל פארלערנען ווען זיין רבי איז דארט, האט ער געוואלט אויפהערען מיט זיין שיעור. האט איהם זיין רבי געזאגט אז ער זאל ווייטער פארלערנען – האט דער מהר"ם שיק געטראכט אז די גרעסטע כבוד פאר זיין רבי וועט זיין אז ער וועט נאך זאגען חידושים פון זיין הייליגע גרויסע רבי אויף די סוגיא וואס ער לערנט יעצט.

איז איינמאהל אויסגעקומען אז דער זוהן פונם הייליגען חתם סופר האט זייער שטארק געוואלט זונגען דעם זמר האט ער געפרעגט פארוואס דער טאטע זונגט נישט דעם זמר האט זיך דער חתם סופר אנגערופען אז איך האב געהערט אז ווען דער הייליגער בעל מחבר פון יה רבון האט געמאכט דעם זמר זענען אנטקעגען געקומען דער גאנצע פמליא של מעלה צו קומען אויסהערען און מקבל זיין דעם זמר אבער וויבאלד עס איז געווען א הייסע טאג איז ער געזעצען אן א אויבער מאנטעל האט דער גאנצע פמליא של מעלה אנטלויפן.

די וועלט זאגט אז דער חתם סופר האט זיך אמאהל אויסגעדריקט אז ער איז גרייט אוועק צו געיבן האלב פון זיין לערנען אויף נגינה, (אין עס איז דא וואס זאגען אז עס איז נישט אמת).
זיין זון האט מען אמאל געפרעגט ווי אזוי מאכט מען אזעלעכע ניגונים, האט ער געענטפערט עס שטייט דברים היוצאים מן הלב נכנסים אל הלב, האט ער געזאגט א ניגון דארף זיין ווייל דאס הארץ איז איבערפילט, און עס שפראצט ארויס געפילען פון הארץ אין טענער פון א ניגון דעמאלט'ס איז עס נכנסין אל הלב.

ביים חתם סופר אין בית המדרש איז אריין געקומען אמאהל א איד א ארימאן אין ער איז געווען שרעקליך פארשמירט, שמוציג בְּלָאְטֶע'דִיג, אין ס'האט אפילו גֶעשמֶעקט פון אים, ווען דער ארימאן איז אריין געקומען איז דער חתם סופר נישט געווען דארט, איז געווען אפאהר מִינֵי תלמידים, א חלק האבען זיך אויפגעשטעלט אין געגאנגען שלום געיבן פאר די מענטש, אין אים מקרב געווען, אפילו ס'איז נישט געווען גרינג צו צו גיין צו אים.
אין א חלק פון די בחורים האבען זיך פשוט נישט וויסענדיג געמאכט פון דעם מענטש, אין א חלק פון די בחורים האבען זיך גענומען חוזק מאכין פון אים, אין טשעפענען, ווען דער חתם סופר איז געֶוואָר געווארין די מעשה האט ער געגעיבין א רוּף אויס אין געזאגט, איר וועט זעהן: די אלע וואס האבען זיך אויפגעשטעלט אין שלום געגעיבין אין מקרב געווען דעם איד, די אלע וועלין נאך אמאהל ווערין רבנים, אין די וואס האבען ליידער חוזק געמאכט וועט איר אלע זעהן, עס וועט קומען א טאג וואס זיי וועלין זיך שמד'ן, אין די וואס האבען זיך נישט וויסענדיג געמאכט פון די מענטש, די וועלין טאקע בלייבען עהרליך, אבער קיין רבנים וועלין זיי שוין נישט ווערין,
שפעטער האט דער הייליגע חתם סופר זיי דערציילט ווער דאס איז געווען, זאגענדיג די ווערטער, אַשְרֵי מִי שְנָתַן לוֹ שָלוֹם וְהֶחְזִיר לוֹ שָלוֹם... דאס איז געווען אליהו הנביא וואס ער האט געוואלט ווייזען אז אָן גמילות חסד איז די תורה קיין תורה נישט.

**********************וויאזוי איך האב געהערט אין פארשטאנען די מעשה האט דער חת"ס געזאגט, די וואס האבען געגעבן שלום וועלען זיין רבנים אין מנהיגים (ד.ה. זיי ווייסען ווען מפסיק צי זיין פין תורה לטובת הכלל), די וואס האבען ווייטער געלערנט וועלען זיין גדולי תורה אבער נישט קיין רבנים, די די אנדערע וואס זענען לצנים וועלען ארויס לתרבות רע.

הגה"ק ר' שמעון סופר ז"ל [דער זון פון חתם סופר ] ברענגט אינעם ספר השירים וואס זיין טאטע האט מחבר געווען, אז ער האט אמאל געפרעגט זיין טאטע'ן ווען ער האט געהאט צייט צומאכן אזויפיל שירים און ניגונים, ער איז דאך געווען אזוי פארנומען מיט זיין ישיבה און געלערנט טאג און נאכט? דער חתם סופר האט אים געענטפערט אז אין די פיר טעג צווישן יום כיפור און סוכות האט ער נישט געקענט לערנען צוליב די גרויסע דביקות וואס ער האט דעמאלס צוליב די הייליקייט פון די צייט, דעריבער האט ער דעמאלס געמאכט די שירים ווייל ער האט זיך נישט געקענט קאנצעטרירן צום לערנען.

איינמאל ערב יו"כ האט דער חתם סופר אריין געריפן א בחור פון ישיבה
ער האט אים געזאגט אז איך גיי דיר עפעס בעטן אבער איך בעט דיר זאג מיר נישט אפ
קודם האט זיך דער בחור זייער דערשראקן וואס וויל דער רבי ערב יו"כ פארנאכט'ס
דער בחור האט אים ציגעזאגט אז ער גייט אלעס טון וואס דער רבי וועט אים הייסן
האט אים דער חתם סופר געזאגט אז דא אין שטאט איז דא א ארימע מיידל א יתומה און איך וויל אז די זאלסט איר נעמען פאר א כלה. דער בחור איז געווארן זייער דערשראקן כידוע א מיידל אן א נדן האט געקענט אלט ווערן אין קיינער האט איר נישט גענימען.
דער בחור האט זיך גלייך געכאפט און געזאגט פארן חתם סופר מהיכן ירק זה חי
אן א נדן
האט אים דער חתם סופר געזאגט עלי ועל צווארי האט דער בחור מסכים געווען האט דער חתם סופר אויף געלעבט און געזאגט אז איך האב מיט גארנישט געהאט מיט וואס צי גיין צים יום הדין און יעצט קען מען צי גיין צים סדר היום
זי"ע

-

דער חתם סופר האט געהאט אן איידעם איך מיין ער האט געהייסן ר' דוד הערש ער איז געקימען אלס חתן ערב יו"כ און ער נאר געפנט די טיר האט ער גלייך געחלשט ווען מען האט אים דערמינטערט האט אים דער חתם סופר געפרעגט צי ער האט אים געזען דער חתם סופר האט אים געזאגט אז איך האב געהאט א באזוך פון אליהו הנביא פארן הייליגן טאג.

דא האט ער זיך אפגערעדט ברוב עניוויות אז ער האט נישט קיין זכותים פארן הייליגן טאג און דא האט ער א באזיך פון אליהו הנביא

לעצטנס איז ארויסגעקומען א זמירות מיט מנהגים פונעם חתם סופר. ער ברענגט דארט מוראדיגע זאכן וואו ער האט זיך ממש פורש געווען פון יעדע הנאה אויף די וועלט. ער האט נישט געטרינקן קיין קאלטע משקאות, נאר גאר הייסע וואס מ'האט נישט געקענט קיין פינגער אריין-לייגן דערינען. מ'זאגט נאך פונעם רבין זי"ע אז דער חת"ס האט געמוזט זיין פון די תלמידי בעל שם צוליבן מעשה הידוע אז ער האט זיך באוויזען צום ישמח משה ווען ער האט זיך גענויטיגט אין א ישועה. זאגט מען נאך פונעם רבין, אז דאס, זיך באווייזען צו א צווייטן צדיק אין לעבן האבן נאר געקענט תלמידי בעל שם.

ווען דער הייליגער חתם סופר זי"ע איז אלט געווען 2 יאהר, איז איינמאל געשטאנען הרה"ג ר' אביש'ל פרנקפורטר זצ"ל ביים ספר תורה, און זיך געגעבן א דריי אויס צום קינד און איהם אנגעכאפט זאגענדיג: ער וועט נאך זיין א לעבעדיגער תורה

************די מעשה גייט אז ר' אביש'ל האט אויפגעהויבן דעם קליינעם משה'לע סופר פון פראנקפורט און געטאנצן מיט אים זאגנדיג; איך טאנץ מיט די תורה.

דער הייליגער ייטב לב זי"ע האט זיך מתאונן געווען אז ער האט נישט געלערנט אין פרעשבורג ביים חת"ס, זאגנדיג אז עס וואלט אים ווען צוניץ געקומען ביים שרייבן א תשובה!

אין די וואכעדיגע סדרה פרשת בהעלתך ברענגט דער הייליגער חתם סופר צו דעם הייליגן ספר ליקוטי אמרים תניא, זעה אין חתם סופר (שטערן) ד"ה והאספסוף, י"ל עפימ"ש בספר ליקוטי אמרים שהאריך כי נפש החיוני וכו' עיי"ש

און ספר החסידת פון בעלז שטייט בשם מהרי"ד מבעלז זי"ע אז איין יאר זענען פאר שבעות געווען חסידים און פרעשבורג און זיי האבן נישט געקענט אנקימן קיין בעלז אויף יו"ט ווען זיי זענען אנגעקימן נאך יו"ט קיין בעלז האט דער שר שלו' זי"ע זיי אויסגעפרעגט וואס איז געווען ביים חת"ס האבן זיי אראפגעשילדערט פינקטלך די גאנצע יו"ט אז מען איז אויפגעווען א גאנצע נאכט און דערנאך האט מען זיך געשטעלט דאוונען וותיקן מיט אזא דערהויבנקייט וכו' וכו' ווען זיי האבן גענדיגט האט דער שר שלו' זיך אנגעריפן "דער התלהבות פונם חתם סופר שחרית שבעות האבן מיר נישט אפי' יו"כ ביי נעליה" פון דאן האט מען און בעלז געריפן דער חת"ס הקדוש

א תלמיד פון חת"ס האט חתונה געהאט קיין גאליציע, און איז מיט די צייט נתקרב געווארן לחסידות ביז ער איז געווארן מתלמידי החוזה מלובלין זי"ע. יארן זענען דורך און דער חת"ס האט פון דעם תלמיד נישט געהערט, אבער ער האט געהאט חלישות הדעת דערפון. איינמאל האט דעם תלמיד אנגעכאפט א מורא'דיגע תשוקה צו זיין רבי'ן צום חת"ס, האט ער זיך אויפגעהויבן און געפארן קיין פרעשבורג. אנקומענדיג האט דער חת"ס געהאלטן אינמיטן פארלערנען, און אזוי ווי דער תלמיד איז אריינגעקומען האט דער חת"ס (תופס געווען עפעס א תערומות'דיגע מחשבה'לע מיט וואס דער תלמיד האט זיך ארומגעטראגן בשייכות צום חת"ס לחסידות, איך דענק נישט וואס, און האט) זיך אראפגעלייגט דעם קאפ בין ברכיו אויף א שטיק צייט. דערויף האט ער זיך אויפגעהויבן און געזאגט:

(ער האט עפעס מקדים געווען זיין רעיון מיט א משל, און דער שפיץ דערפון איז געווען) אז ס'פאראן פארשידענע דרכים אנצוקומען צום מלך, און מיר ניצן דעם אור אלטן אויסגעטראטענעם דרך המלך פון תורה, מיר האקן דורך אלע וועלדער דורך תורה. (אין דעם משל האט ער מסביר געווען דעם דרך החסידות מיט וועלכן דרך די חסידים קומען אן צום מלך).

באשכול "שבועות בצל הקודש" ווערט דערמטאנט מיט א פונקטליכקיט די עובדא וז"ל:

ר' משה דייטש אב"ד סובוטיצא שרייבט אין א מכתב [גידרקט אין "זכרון למשה" ירחון לרגל ק' שנה להסתלקות החת"ס], ווען איך בין געפארען אויף ראצפערט מקבל זיין פני בעלזער רב [וואס האט דאן גיוויילט דארט צוליב די ערשטע קריג] צוזאמען מיט מיין שוואגער ר' אברהם סופר [זוהן פון ערלויער רב], האב איך אים פארגישטעלט אלס נכד החת"ס, האט זיך בעלזער רב אויף גישטעלט און זיך אנגערופן שטילער הייט "די הייליגער חת"ס", ווען די בעלזער האט זיך אראפגיזעצט רופט ער זיך אהן כהעל ענק זאגען פארוואס דער חת"ס איז אנגענומען אלס דער "הייליגער חת"ס" אף צווישען חסידים, טייל ועלן זאגען צוליב גדלותו בתורה אבער דאס קען נישט זיין וויל בתקופתו האט נישט גיפעלט קיין גאונים, נאר ואסזשע דען, ע"פ ואס כהאב מקבל גיווען פון זיידען די שר שלום, אונזערע לייט [מיינענדיג אנשי בעלזא] זענען גיווען בין פסחא לעצרתא אויף מסחר אין די שטאט ווינה אוןזיי האבן זיך נישט גיקענט זיך אהיים קערין אויף שבועות, אבער אין ווינה האבן זיי זיכער נישט גיוואלט פארברענגען די יו"ט, האבן זיי מחליט גיווען צו פארן צום חת"ס אין פרעשבורג, די חת"ס האט זיי גיוויזן פנים מאירות און שטארק מקרב גיוועהן, די מנהג אין פר"ב איז גיווען נאכן ניעור זיין כל הלילה האט די חת"ס זיך גישטעלט צו שחרית, די צוויי חסידים האבן מיטגידווענט מיטן חת"ס מנין.
פירט די בעלזער רב אויס, ווען די חסידים האבן זיך גיקערט אהיים האבן זיי געשילדערט אז די עבודה וואס זיי האבן גיזעהן ביים חת"ס זעהט מען נישט ביי אונז אפי בעצם יום הכיפורים, דעריבער איז רגיל בפי העולם "דער הייליגער חת"ס".

נאך אן עובדא וואס ווערט דערמאנט אין "שבועות בצל הקודש"

עס שרייבט ר' אנשיל וויס אב"ד נאדיפולא, [אויך בירחון הנ"ל] אין בעלזא איז דער מנהג אז בשעת די מילכיגער קידוש אום שבועות [ווי עס זענען נאר אריין יחידי סגולה], איז גיווען רגיל צו דערציילען פון די ראשונים כגון די רי"ף די רמב"ם רש"י אדער רב האי, צו רב שרירא גאון, מאכט זיך אמאהל ווי ווי דער בעלזער רב ר' ישכר בער, ביים קידוש האט זיך פארשמועסט וועגין די חת"ס, די ארומיגע האבן זיך שטארק גיווינדערט ווי זייער רבי איז משנה פון מנהגו בקודש, ווען דער רב האט דאס באמערקט האט ער זיך אנגערפון די ציבור ווארט צו הערן אודות די ראשונים, וויסען זאלט עטס די חת"ס איז אחד מן הראשונים.

ע"כ מהנעתק.

אין גדולת יהושע [ח"א שיחות קודש אות פ"ב] ווערט דערציילט אז ר' משה ארי' פריינד פרנס עיר סיגעט איז אמאהל גיפארין אויף בעלז צו ר' יושעלי, אויפן וועג איז ער אדורך די שטאט קאלאמייא, האט ער מחליט גיווען אריין צו צוגיין צו ר' הלל ליכטענשטיין די דארטיגע רב, ר' הלל האט יענע תקופה ארויסגיגעבין זיין ספר עת לעשות לאור עולם, ווען ער האט זיך דערוואוסט אז ר' משה ארי' איז אויפן וועג קיין בעלז האט ער מיטגישיקט מיט אים א ספר כדי ער זאל דאס איבערגעבין פארן בעלזער רב במתנה.
היות דער עת לעשות איז געשריבען גיווארין אויף אידיש [דער ספר איז געווידמיט מעורר צו זיין די המון עם בשעתו ווען סהאט געבוזשעוועט קאלטע ווינטען און לתועלת האט ער דאס מפרסם גיווען אויף זארגאן אידיש, בדרך שאלה ותשובה], האט ר' משה ארי גיקווענקעלט צו ער זאל דאס איבערגעבין פארן בעלזער רב להיות ספאסט נישט איבערצוגעבין א ספר אויף די אידישער שפראך, אבער נישט ווילנדיג מועל זיין בשליחותו האט ער באין ברירה איבערגיגעבין די ספר.
שבת צופרי האט דער בעלזער רב זיך שארק פארזוימט פארן דאווינען און ר' משה ארי' זייענדיג פון די נכבדים איז ער גערופען געווארין לבא אל בית המלך טרינקען א קאווע, ר' משה ארי' האט אויסגענוצט די געלעגינהייט און האט אריינגעקוקט בקודש פנימה צוזעהן די עבודה פון בעלזער רב, אזוי קוקענדיג באמערקט ער ווי ער איז מעיין אינעם עת לעשות, דאס איז שוין גיוען א תימה בעיניו, ווען בעלזער רב האט זיך אויפגישטעלט גייענדיג צום דאווינען רופט ער זיך אן צו ר' משה ארי', כבין דיר מכיר טובה אויך די מתנה טובה וואס האסט מיר גיבריינגט פאר שבת, און בעלזער האט מסביר גיווען "אלעס וואס מיר ריידין די אלע יארען שטייט דא אין ספר".

בעלזער רב האט ממשיך גיווען, "ווען די טאטע [שר שלום] פלעגט מיר שיקן אויף לעמברג קויפן נייע ספרים פלעגט ער מיר אנזאגען נאר צובריינגען פון אלטע מחברים די קדמונים וראשונים, ווען דער תשו' חתם סופר איז ארויס לאור עולם האב איך פארשטאנען נישט צוקופין די תשו', אהיימקומענדיג האט מיר טאטע פארגעהאלטען היתכן כהאב נישט אהיימגבריינגט א תשו' חתם סופר, האב איך גיענפערט אז כהאב פארשטאנען אז ספרים פון נייע מחברים זאל איך נישט אהייבריינגען, האט מיר די טאטע גיענטפערט, וואס איז די מעלה פון די חיבורי הראשונים ווייל זיי האבין גילערינט תורה לשמה און נאר מכוון גיווען לשם ד', דער חתם סופר גייט אויך אריין אין די גדר, דעריבער זאלסטו דאס קומענדיגע מאהל אהיימבריינגען א תשו' חת"ס, אזוי אויך, פירט דער רב אויס, איז מיט דער עת לעשות, ווי דער מחבר מיינט נאר לשם ד'.

האט ר' יושעלע אויסגיפירט אז דעריבער האלט ער די תשו' חת"ס צוזאמען מיט די ספרי הראשונים.

און הדרת קודש ווערט גיבריינגט פון נאסוידער רב בשם שינאווער רב, אז נייע ספרים קויפט ער א שטייגער ווי חתם סופר וואס איז באטעמט, און ווי ארי' דבי עילאי וואס יעדער ווארט איז מטהר ומקדש.

דער שינאווער רב האט דערציילט, אמאהל איז דער חת"ס גיזעצין מיט זיין שטערין אויף די צוויי הענט און גיווען שקוע טראכטענדיג אויף די אלע צדיקים וואס געפונען זיך אין זיין דור [דהיינו גדולי החסידים] און האט נישט זוכה גיווען זיי צו קענין פנים אל פנים ואולי וועט מען אים תובע זיין לעתיד אויף דעם, פון די אנדערע זייט האט ער גיקלערט אז ער קען נישט איינשטעלין מיט אזא גיפארעכץ להיות די דרך החסידים איז צו רעדן בהפלגה והגזמה ואולי איז נישט ריכטיג ווי זיי געבין איבער כדי מזאל דארפין מבטל תורה זיין אויף אזוינע נסיעות.
דער חת"ס האט זיך דערמאנט פון א תלמיד זיינע וואס וואלט נישט משנה גיווען בדיבורו אפי' בעד כל חללי דעלמא, דער תלמיד האט זיך באזעצט אין קראקא, און איז גיווען רגיל ביים חוזה פון לובלין, האט דער חת"ס גיקלערט לו יהא ער וואלט מיר גיקומען מעיד זיין בגדלות החוזה וואלט ער ביי זיך גיקענט פועלין ער זאל פארין צום חוזה, די מחשבות האט געווירקט אז דער תלמיד האט פלוצלינג זיך געבענקט נאך זיין רבין און האט זיך אזוי ארום ארויסגילאזט קיין פר"ב.
אנקומענדיג איז פונקט דאן דער חת"ס ווידער גיווען שקוע אין די סארט מחשבות און אודות תלמידו, אזוי ארום ווען די חת"ס הייבט אויף זיין קאפ און באמערקט זיין תלמיד איז ער גיווארין מלא שמחה לקראתו, און האט אים פארבעטין ער זאל אים זאגין מגדולת החוזה, דער תלמיד האט נישט געפוילט און איבערגיגעבין אלעס מהחל ועד כלה, ווען ער פארענדיגט רופט זיך דער חת"ס אהן "איך האבע מיך ענטשלאהסען איך בלייב אויפען הייצער" דהיינו ער האט מחליט גיווען צו בלייבען דער הייצער פון אויבן.
דער חת"ס האט מסביר גיווען די רייד מיט א משל, ווי באקאנט איז מלכותא דרקיעא כעין מלכותא דארעא, פונקט ווי במלכותא דארעא געפונט זיך שרים וואס גיבען זיך איבער בהנהגת הממשלה זעלבסט אזוי אויך איז דא אזעלכע עבדים וואס שטייען גרייט אז אין בית המלך זאל אלעס קלאפען, אזוי אויך איז במלכותא דרקיעא די אלע קדושים זענין עומד על משמרתם און זענין מייחד יחודים להנהגת מלכות שמים, אבער אויב וועל איך אויך זיך אריינלאזען אין די ענינים ווער וועט ענפערין תשו' להמון שואלים בדבר ד' זו הלכה, אז דער בית המלך זאל אנגין כשורה.

עמ' 122
אן ענליכען סיפור שרייבט ר' ישכר שלמה טייכטאהל [ער איז גיווען רב אין פישטיאן תלמיד פינעם מונקאטשער רב, ער האט מחבר גיווען די ערשטע חיבור מיוסד עפ"י דברי חזל בנוגע די אלע אנגעלעגינהייטען צו דח חובבי ציון, ראוי להקדיש אשכול מיוחד בגינו], אבער דאס האט זיך שוין אויסגילאזט זייער זויער, ומעשה שהיה כך היה.

[די ערשטע טייל עובדא בין איך מעתיק בקצרה] א נגיד א בר אוריין איז אנגעקומען קיין פרעשבורג און פארבעטין די חת"ס זאל אים אנשדכן'נען א בחור פאר אן איידעם, די חת"ס האט אים געצייגט ממובחרי התלמידים, בשעטו"מ איז די חתונה פארגעקומען און דער איידעם האט זיך גיזעצט אין ווינקל פון שוהל און גיהקאט שטיקער יומם ולילה, דער שווער איז גיווען א חסיד פון ראפשיצער [אדער א זידיטשובער חסיד, דער כותב אין זכרון למשה איז מסופק], און פלעגט כסדר פארין אהין און ביי זיך אין שטוב פלעגט מען אלס רעדין בגדולת פון רבין, דער שווער האט אבער שטארק גיבאדערט היתכן זיין איידעם פאראינטערסירט זיך ניטאמאל דערין, בפרט דער ראפשיצער אליין האט גיוואלט מקרב זיין די איידים א פרעשבורגער תלמיד, אבער דער שווער האט אים נישט גיואלט שטערין אדער צווינגען צו קומען וויבאלד ער איז גיווען איינגעוואונט אויפן אשכנזישין שטייגער וואס ער האט גיעזעהן ביי רבו דער חת"ס.
מאכט זיך אמאהל א גוטע גילעגינהייט וואס דער שווער האט גיקענט פארהאלטען זיין איידים היתכן ער פרעגט זיך ניטאמאל נאך די דרכי החסידות, די איידים ענפערט אדרבה ואדרבה נאר להיות ער איז גיווען כה שקוע בלימודו איז אים נישט איינגיפאלען צו פרעגין און טאקע דאס קומענדיקער מאהל זאל ער אים מיטנעמין, אנקומענדיג אהין איז ער שטארק נתפעל גיווארען אזוי אז ער איז שוין גיווארין א חסיד נלהב פון ראפשיצער ביז ער האט שוין כמעט נישט גידענקט זיין רבין דער חת"ס, מאכט זיך אמאהל ווי דער איידים האט זיך פארבענקט נאך פרעשבורג אן האט פארבעטין זיין שווער זאל אים ערלויבין צו פארען קיין פרעשבורג מקבל זיין פני רבו דער חת"ס, זיין שווער האט שטארק גיפאלין די פלאן און האט אים אויסגערישט די נסיעה.
די חתם סופר האט אינמיטען די שיעור נישט מפסיק גיווען פאר קיינעם נאר פאר א תלמיד חביב האט ער אין קורצען גיפרעגט בשלומו מחמת ארויסצוווייזען זיין חביבות צום תלמיד, ווען דער אויבינדערמאנטער תלמיד איז אנגעקומען קיין פר"ב איז דער חת"ס גיווען אינמיטען פארלערנען און ווען דער תלמיד איז אריין האט אים דער חת"ס באמערקט און האט אים באגריסט מיט גרויס חביבות, אבער דערנאך האט זיך דער חת"ס אנגערופין "אבער דיא האסט דיך אין מיר עראינערט", דהיינו האסט מיך פארטוישט מיט א צווייטען, דער תלמיד האט צוריקגיענטפערט "ווען די רבי וואלט געשפירט כאטש איינמאהל א טעם אין א דאווינען ביים ראפשיצער וואלט דער רבין ניכט קיין חידוש גיווען דאס איך האב אים פערגעסען", די חת"ס הערינדיג דאס האט זיך זיין פנים געטוישט קאלירען און געטראכט א רגע, דערנאך האט ער פותח גיווען מיט די ווערטער "ווינטער ווען סדא בבית המלך קעלטען האט ער גענוג משרתים און אויבענעס, אבל לולא די העלצער העטטען זיא אללע ערפרארען גיווארען, כמו כן מה נותן החמימה גדולה נאר די תורה הקדושה, און תורה איז ב"ה דא ביי אונז אויך" דער חת"ס האט אויסגעפירט "אויף מיין כבוד בין איך מוחל אבער אויפן כבוד פון די תלמידים און די תורה קען איך נישט מוחל זיין", דער תלמיד האט גיזעהן ווי סכלתה אליו הרעה האט ער אויסגיטוהן די שיך כדי מקבל נזיפה זיין, סהאט נישט גיהאלפען און דער חת"ס האט נישט געוולאט הערין פון גארנישט, דער תלמיד האט זיך ארויסגילאזט אויפן וועג אהיים, אבער ליידער אויפן וועג איז לא עלתה לו יפה און ער איז שוין נישט אנגעקומען אהיים.
ביי דעם שיעור איז גיזעסען די מחנה חיים ר' חיים סופר.

א מעשה נורא געהערט פון זלאטשובער רבי פון נתני' (בנו של הרה"צ ר' מיכלי) בשמו פון הגאון רבי שמואל וואזנער שליט"א בעל שבט הלוי, וואס ער האט דאס אליין געהערט פון א איד אין קראקא וואס דאכט זיך אז מיט אים איז געווען די מעשה, כידוע איז געווען רב אין קראקא הגאון רבי שמעון סופר זצוק"ל א זוהן פונעם הייליגן חתם סופר, פאר ער איז געווארן רב דארט האט זיך געטוהן אביסל וועמען מען זאל אויפנעמען אלס רב, די חסידים וואס האבן געוואוינט דארט האבן געוואלט מען זאל אויפנעמען א קאנדידאט וועם זיי האבן פארגעשלאגן,

דער הייליגער צאנזער רב זי"ע האט אבער יא געשתדל'ט אז מען זאל אויפנעמען רבי שמעון סופר אלס רב אין קראקא און אזוי האט מען טאקע געטוהן צום סוף, בשעת די פרשה איז די איד געגאנגען צום הייליגן צאנזער רב און זיך עפעס אויסגעדריקט אנטקעגן רבי שמעון סופר, האט דער הייליגער צאנזער רב זיך צושריגן "וויאזוי ציטערט מען נישט צו רעדן אויף א קינד פונעם הייליגן חתם סופר"
האט דער איד פארציילט אז פון דעמאלס אן האט ער אנגעהויבן צו ציטערן און עס האט נישט אויפגעהערט, ער האט שוין אזוי געציטערט עד סוף ימיו.

אויב איך געדענק גיט האט רבי שמואל וואזנער נאכדערציילט די מעשה פון דעם איד אליין וואס ער האט געטראפן אין קראקא ציטערנדיג, און ער האט פארציילט פון וואס דאס קומט.

דער טענקא רב זצ"ל האט דערציילט וואס ער האט געהערט פון זיין שווער הגאון מנאדיפולי זצ"ל ששמע מהה"ג ר' פנחס האלצער וואלקויא, שהוא שמע כמה פעמים מהגאון ר' מרדכי צבי שלעזינגער זצ"ל אבד"ק נאדיפולי ומח"ס זכרון מנחם שראה את המכתב באוצרותיו של הגאון ר"ש סופר זצ"ל אב"ד קראקא כשעדיין היה במאטערסדארף (גדול בישראל, טענקא, מדור בית סופרים עמוד ר"ד) נאר מיט איין משמעות'דיגער שינוי, אז דארט פארציילט ער אז דאס איז געווען ווען דער רוזינער איז געזעצן אין תפיסה (דהיינו צווישן תקצ"ח און שושן פורים ת"ר) לפי"ז שטימט אלעס.
אין קובץ 'אוצרות הסופר' (חלק י"ג עמוד קכח) איז דא א המשך צו דעם פון איינעם וואס האט דאס געהערט פון קראסנער רב הה"ק ר' הלל ל"ש זצ"ל, וז"ל שכשהיה הה"ק מרוזין זצ"ל כבר בעסטרייך, ומלכות רוסיא עשו כל מיני השתדלויות להחזירו, שלח הה"ק מרוזין שני חסידים לפרעשבורג אל הגה"ק החת"ס לבקשו שישתדל אצל שרי המלוכה לבל יוכלו הרוסים להפק זמם, המה באו לשם ונשתהו שם ימים אחדים, והחת"ס עשה בקשתם והשתדל ופעל בעזר השם, ואחרי שכבר הצליח הדבר, שבו בחזרה אל רבם הקדוש וסיפרו לו אודות עבודתו בקודש של החת"ס כל ימות החול, והיה להם התפעלות גדולה מתפלותיו ושיעוריו וכל סדר התנהגותו, אך הוסיפו שמכל מקום בשבת קודש לא התפעלו כל כך, כמו בימות השבוע, כאשר שמע הה"ק מרוזין זי"ע את דבריהם ענה להם מה לכם פלא הלא בשבת אני הוא המלך, אבל בימות השבוע הרי הוא (החת"ס) המלך, עכ"ל.

ר' יצחק שלמה אונגער אב"ד חוג חת"ס אין זיין ספר "רשומים בשמך", ברענגט מה ששמע מפי ר' יוסף נפתלי שטערין [די מסדר כל כתבי חת"ס באומנות יתירה ונפלאה] וואס ער האט גיהערט מפי חותנו ר' שלמה אלכסנדרי סופר בן ר' שמעון סופר די קראקאווער רב, וואס מיט ר' שלמה אלכסנדרי בדידיה הוי עובדא.

ביי א גילעגנהייט איז ר' שלמה אלכסנדרי איקלע צום בעלזער רב ר' ישכר בער, און די רב פארבעט אים ער זאל אים דערציילען מגדולת זק' די חתם סופר און פון אביו קראקאווער רב, ר' ש"א ענפערט מיט איין עובדא וואס מזעהט גדולת שניהן בבת אחת.

און פרעשבורג איז גיווען נהוג ווי אלע אנדערע ערטער אין אויבער לאנד, אז נאך תפילת שחרית בצפרא דשבתא האט מען גיזאגט עלינו און דער ציבור איז צוגאנגען אהיים קידושמאכען אויף מיני תרגומא, און ארום זייגער עלעף איז דער ציבור צוריק אויף קריאת התורה און תפילת מוסף [אויך איז גיווען טייל אירע וואס האבען תיכף דערויף גידאווענט מוסף, אבער צו קריה"ת איז איעדער צוריק].

פאסירט איינע פון די שבתים וואס דער חת"ס איז אהיימגעקומען און אזוי דורכגייענדיג די קיך באמערקט ער ווי בנו שמעו'לע שלעפט דאס קלייד פון אמו הרבנית און פארבעט איהר זיי זאל איהם עפעס ענפערין, די מאמע האט זיך אבער נישט געקומערט אין אים, מיט א צייט דערויף גייט דער חת"ס נאכאמאהל פארביי די קיך און עס חזרט זיך איבער דאס זעלביגע, אבער דאס מאהל האט אים די מאמע אנגעשריגען "לאז אפ און פרעג מער נישט דיין שטענדיגע פראגעס".

דער חת"ס רופט צו בנו הילד און פרעגט אים וואס איז זיין פראגע, ענפערט ער אז מזאגט די נוסח פון קדושה [נוסח אשכנז] "נקדש את שמך בעולם, כשם שמקדישים אותו בשמי מרום", פרעגט דאס קינד א הארבע קשיא ווער פון אונז האט דען גיהערט די קדושה פון די מלאכי השרת אז די באגער ביים דאווענין איז נקדש את שמך כשם שמקדישים.

דער חת"ס ענפערט ליבלעך "פרעגסט גוט, און קום יעצט מיט מיר אין שוהל אריין", אנקומענדיג און שוהל האט אים דער חת"ס גישטעלט לצידו, און ווען דער ש"ץ האט זיך גיגרייט צו די עמידה [=הויכע שמונה עשרה] האט אים די חת"ס ארויפגישטעלט אויף זיין בענקיל און גיהייסען ער זאל זיך אנכאפען אין סטענדער און גוט צו הערין, דאס קינד האט גיפאלגט און צוגילייגט אויער און מוח.

נאכען דאווענין פרעגט אים אביו "נו סנאך עפעס שווער", "ניין!" ענפערט ער מיט שטאלץ "אלעס איז שוין קלאר", זיין טאטע לאזט נישט נאך אין פרעגט "זאג מיין קינד אים וואס האסטו גיהערט", ענפערט שמעו'לע, "קודם שמעתי שרעקליך שרייען, און דערנאך געהערט זייער שיין זינגען".

ווען ר' שלמה אלכסנדרי ענדיגט שילדערין די עובדא, רופט זיך אהן דער בעלזער רב "א פלא א טאטע, א פלא א קינד".

בקובץ אוצרות הסופר (ח"ז עמ' מ"ה) מובא כעי"ז לא על הרש"ס רק על הכת"ס, מאחד ששמע מפ"ק של הגאון בעל התעוררות תשובה מערלוי, שאביו הכתב סופר סיפר לו:
סיפר רבינו הכתב סופר שבילדותו אחרי שהבריא ממחלתו שנטה ממנה כמעט למות רח"ל וכידוע העובדא שמרן החת"ס זיע"א אמר שעל יובל שנה פעל בשמים להחיותו מ"מ היה חלוש בטבעו ולא היה חזק במזגו ומיטתו היתה מונחת בחדר הורתו ותלמודו של מרן החת"ס שישגיח עליו בעת שינתו ופע"א באמצע הלילה ראה שפניו של אביו הוארו בשמחה ופניו מבהיקים ויתמה ע"ז מאוד וישאל לאביו מה הוא זה ועל מה הוא זה ורבינו החת"ס בענותנותו ניסה להשתמט מלהשיב ויאזור אומץ בנפשו ואמר שאם לא יפרש לו שיחתו ונימוקו ירד מעל מיטתו רבינו החת"ס שחס על בריאות בנו וחלישות גופו לא יכול לסרב ואמר לו שכיון שעכשיו חצות הלילה ומתחלפים המשמרות בשמים וכששמע את קול שירם וזמרם באימה ובנעימה הביא לו הדבר שמחה וגילה ובירכו שכשיגדל הוא גם יזכה לשמוע שירתם

ר' נתן אדלער האט געשיקט תלמידו החת"ס צו אפשטילען שחוק וקלות ראש ביי א געוויסע חתונה, און ווען די חתן האט אים געסטראשעט האט שוין די חת"ס מורא גיהאט צוריקגיין האט אים ר' נתן אדליר געשיקט מיט א שופר אן גהעייסין מכוון זיין ווי און סהאט נישט גענומען קיין מעת לעת אין די סנישט גיווען קיין חתן וכלה, דאס האט גורם גיווען אז ר' נתן אדליר האט געמוזט פארלאזין פ"פ.

כהאב גיהערט די פאלגענדע עובדא פון איד וואס האט דאס גיהערט פון איינע פון די נוכחים, דער נוכח וואונט אין בארא פארק ער הייסט פראנקעל א זוהן פון די יו"ר פון די ארטאדאקסישען לישכה אין פעסט, [די מעשה האב איך גיהערט א לאנגע צייט צוריק, בשעתו האט נאך די נוכח גילעבט, היינט ווייס איך נישט כהאף נאך צו קאנפארמין די פונקטליכע דעטאלין, און נעמין].

בשעת ווען מונקאטש איז נאך גיווען א טייל פון די אונגרישער לישכה [דער מנ"א האט זיך למעשה אפגעטיילט ווען מונקאטש האט שוין נישט גיהערט צו אונגארין, אויך צוליב וואס יונגערע רבנים האבען גענומען פירן די רעדער ואכ"מ] האט דער מונקאטשער רב [דער מנח"א] געשפילט א גרויסע ראלע אין די הלך ילך און פעסט און פלעגט היבש אפט ערשיינען בבית משפחת פראנקעל דורכצורעדין ענינים העומדים על הפרק, פאסירט אמאהל ווען די מנ"א קומט אן אינמיטען די נאכט צו זיי און שטוב, ווען מהאט אים מכבד גיווען אריינקומען אין די הויז האט ער מסרב גיווען און אזוי ארום געבליבען שטיין אידערויסען אויף די טרעפ, דער מנח"א גייט צו צום ענין און פרעגט "ילמדנו פארוואס אין די וועלט איז אנגענומען די חת"ס גרעסיר און "גדלות" [נישט תורה נישט עבודה וכו' נאר בהאי לישנא "גדלות"] מער ווי דער סאנזער רב, די יו"ר ווייסט נישט וואס צו ענפירען און פארטראכט זיך א מינוט.

נאך אפאר מינוט ענפירט ער מיט א סיפור וואס ער האט גיהערט פון ר' -- [ווי גיזאגט פריער גידענק איך נישט די פרטים כהאף נאך אריינצופילען די בלענקס] בשם א תלמיד חת"ס.

איינע פון די מובחרי תלמידי חת"ס ר' -- וואס האט שוין גילערינט ביים חת"ס א גאנצע מחזור, דהיינו אלע מסכתות וואס איז גיווען רגיל אין פרעשבורגער ישיבה צו לערנין, און יעצט האט ער זיך גיגרייט אנצוהייבען איינע פון די מסכתות וואס ער האט שוין גילערנט ביים חת"ס, דער חת"ס האט פאראויסגיזאגט די מראה מקומות צום שיעור אין די תלמידים האבען זיך גענומען גרייטען, היות דער תלמיד האט שוין גיהערט אזויפיל שיעורים פון חת"ס ובפרט אויך אויף די דאזיגע מסכת, האט ער זיך ערלויבט און האט גיזאגט פאר זיינע חברים אז לויט די מראה מקומות וואס די רבי האט געגעבין גייט ער מחדש זיין אזוי און אזוי און ער האט אפי' נאכגימאכט די תנועות פון חת"ס וואס ער גייט מאכען בשעת די קשיא און די תנועה בשעתן תירוץ וכו'.

דער חת"ס קומט אריין צום שיעור און נעמט זיך פארלערנין, און וואנדער איבער וואונדער די חת"ס זאגט גענוי ווי דער תלמיד האט פאראויסגיזאגט און טאקע מיט די גענוי תנועות, פארשטייט זיך סגיווארען א שטיקל שמייכלעריי, נאך אפאר מינוט האט זיך שוין אנגעזעהן אויף אביסעל העכירע טעניר אזוי ארום אז די חת"ס האט באמערקט וואס עס גייט פאר, ער שטעלט זיך אפ און פרעגט "ולשמחה מה זו עושה", קיינער האט זיך נישט דערוואגט צו זאגען די סיבה ביז דער חת"ס האט גוזר גיווען אויף איינע פון די תלמידים אז ער מוז אויסזאגען, ווען די חת"ס הערט ואס סליגט אונטער דעם האט ער פארמאכט די גמרא, און פארן פארלאזען די שיעור שטובל זאגט ער מיט א שטרענגע מינע, "אויב מווייסט סיי ווי מיין שיעורים פון פאראויס, וואס פעלט אויס פארלערנין", און אזוי האט ער פארלאזט די שיעור שטיבעל.

ווי די קול איז ארויס אז דער חת"ס האט מפסיק גיווען די שיעור, ותהום כל העיר, אזאנס האט נאך קיינמאהל נישט פאסירט, די ראשים פון שטאט האבען מחליט גיווען אז אולי זאל מען די תלמיד באשטראפען וכו', דער תלמיד האט פאר פחד זיך אויסבאהאלטען אין זיין אכסניא פאר דריי טעג, מורא האבענדיג פאר א קפידא פון זיין רבין, נאך דריי טעג האט ער ערשיינט ביים שיעור, און פאר די חת"ס האט נאר אנגעהויבען צו דרשנען, רופט ער זיך אהן אז דער תלמיד זאל ארויפקומען צום שטענדיר, דער תלמיד איז גיווארען פארציטערט דא וועט אים זיין רבי שוין פארווארפען פון ביידע עולמות און זיינע אברים זענין גיווארען דא לדא נקשן, דער חת"ס זעהט ווי דער תלמיד פארזוימט זיך הייסט ער נאכאמאהל ארויפקומען, ווי די חת"ס פארענדיגט דאס צווייטע באפעהל גייען צו כמה בחורים און שטופין אים צו צום שטענדיר.

ווען די תלמיד איז אנגקומען צום חת"ס פאנגט אהן די חת"ס בדמעות שליש איבער בעטין די תלמיד, "ווי גרויס איז מיין פשיעה כלפי אזא תלמוד, אנשטאט זיך פרייען מיט אזא תלמיד אז ער קען מיינע שיעורים פון פאראויס מיט אלע קנייטשען און תנועות בין איך צוגעקומען צו שטיקעל כעס, און גורם גיווען צער פאר אזא לאנגע צייט", דער תלמיד הערנדיג די רייד איז גיווארען ממש צושאקעלט, אבער די חת"ס האט נישט נאכגילאזט ביז דער תלמיד האט בפה מלא מוחל גיווען.

ווען די יו"ר האט פארענדיגט די סיפור, איז נתחוורו פניו פון מנחת אלעזר, און האט גיזאגט "אכן נודע הדבר", און האט זיך צוריק גילאזט אויפן וועג אהיים אנא דעם ער זאל אפי' אריין א ברכה מאכען.

******************************* צוויי קליינע הוספות: ער איז געוועהן אן ארום בחור און די תלמידים וואוסנדיג זיין חריפות וזכרון האבן איהם פאר א פאר גראצעס אונטערגעקויפט ער זאל דאס פון פאראויס באווייזן
די הייליגער חת"ס האט געלאזט דורך זיין גבאי אויסרופן אז אלע בחורים זאלן זיך היינט צונויפקומען צום שיעור אפי' די וואס קומען נישט געווענטליך, ווייל עס פלעגן זיין אזעלכע וואס זענען געבליבן לערנען אין קוואטיר.

אויך איז באקאנט די מעשה (ואעתיק מספר פרי העץ):

בתוך אחת השיחים [של המהר"י מודרן עם רבו החת"ס], ביקש רבו להתוודע ממנו מהותה של דרך החסידות, מאחרי שידע משייכותו של רבינו לגדולי תלמידי בעש"ט הק'. רבינו מסר לרבו רשמים על גדולי החסידות שהכיר וגם על המוני החסידים שראה והתנכר עמהם באונגארין ובגליציה . יסופר כי החת"ס בשמעו את דבריו של רבינו [המהר"י מודרן] בתארו את גדולתם של גדולי החסידות הגיב בגודל ענותנותו  וצדקתו: למלך יש עבדים שונים, ולכל אחד יש תפקיד ודרך מיוחד למלאות רצונו, וכולם מהם נצרכים למלך וכולם עושים לו נחת רוח. הנה אני הנני מסיק תנורו של מלך ביגיעת תוה"ק ללמוד וללמד ולהשיב תשובות כהלכה, ובקשתי דלא איעול בכסופא לעלמא דאתי לפני מלכו של עולם הקב"ה.

די הייליגער דברי חיים באזוכנדיג אמאל די מהר"ם אש, האט זיך די מהר"ם אש מפלפל געוועהן מיטן דברי חיים אויף זיין דברי תורה און ער האט איהם גארנישט געענטפערט. שפעטער האט ער איבערגעגעבען פארן זון הגאון ר' מנחם אש מראה מקומות צו ווייזן פארן טאטען. ווי די מהר"ם האט דאס נאכגעקוקט איז ער ערשטוינט געווארן צו זעהן ווי ער האט אפגעוואנדן די אלע פלפולים פון פריער, און מרוב ענוותנותו האט ער עס נישט געוואלט זאגן בפניו פונעם מהר"ם אש.
די מהר"ם אש האט דאן פארציילט פאר זיין בני הקהל אז יעצט פארשטייט ער שוין די רמז פון זיין הייליגן רבי'ן די חתם סופר.
ומעשה שהי' כך הי', די הייליגער חת"ס האט קיינמאל נישט ערלויבט אז מיר זאלן איהם איבערגעבן די בריעווען וואס פלעגן טעגליך אנקומען מכל קצוי תבל אין מיטן זיין שיעור צו די בחורים. אבער איינמאל האבן די תלמידים יא איבערגעגעבן א בריעוו וואס איז געקומען פון צאנזער רב וואוסנדיג אז ס'איז נוגע צו א גט וואס די חת"ס האט גע'אסרט און די דב"ח האט מתיר געוועהן. די דב"ח איז נאך געוועהן דענסטמאל גאר יונג. ווי די חת"ס ענדיגט לייענען דעם בריעף, דרייט ער זיך אויס צום מיר (די מהר"ם אש) און רופט זיך אהן "דער פאללאק שטרייט גוט" (שטרייט מיינט ער קריגט גוט) און ער האט איבערגעזאגט די ווערטער עטליכע מאל זיך ווענדענדיג צו מיין ריכטונג. איך האב מיר אייביג געוואונדערט פארוואס האט ער דאס געזאגט דווקא צו מיר? רבותי, יעצט פארשטיי איך שוין. ער האט געזעהן מיט זיין ליכטיגע אויגען אז איך וועל זיך אויך מיט איהם אמאל מפלפל זיין זאל איך וואוסן אז ער וועט באזיגן ווייל ער שטרייט גוט...

די מעשה ווערט געברענגט אין ספר אביר הרועים תולדות פון די הייליגער קאלעווער. עס האט פארציילט ר' ?מנחם פאלאטשעק? אז הרה"ג ר' שאול ענגל דומ"ץ קאלוב (מחסידי אשוואר וזקינו של הרה"ג בעל חמדת שאול מראצפערט) איז מתחלה געוועהן א מתנגד לחסידות און געלערנט ביי מרן החת"ס. איז ער איינמאהל געגאנגען אויף אפרוה צו א קור ארט, האט ער זיך דארט געטראפן מיט הרה"ק ר' מאיר'ל מפרימישלאן זי"ע. ר' מאיר'ל האט דאן געזאגט די פאלגענדע תורה: הגוזר ים סוף לגזרים כי לעולם חסדו. זאגט ער, ים סוף מיינט יום סוֹף די לעצטער טאג פון לעבען. זאגט ער, הגם ס'איז באשערט גרויסע יסורים פארן מענטש צום סוף פון זיין לעבען כדי אפצוקומען אלע זיינע חטאים, גייט דער אייבירשטער ברוב רחמיו וחסדיו און צוטיילט די יסורים דורכאויס די לעבען פון די מענטש אז ער זאל נישט מוזן ליידן אויף איינמאל אלס. דאס איז פשט לגוזר יום סוף לגזרים - ער צושניידט די יסורים פון די לעצטער טאג אויף שטיקלעך במשך ימי חייו, כי לעולם חסדו! ר' שאול הערנדיג די טייטש איז ויצחק בקרבו לאמר, וואו קומט דער ווארט ים סוף צו יום סוף? ער איז נישט געוועהן צוגעוואוינט צו די סארט טייטשן.
די קומנדיגע מאל ווען ער איז געוועהן ביי זיין רבי'ן האט ער איהם דאס איבערגעזאגט. ווי דער חת"ס האט דאס געהערט איז ער אויפגעשפרינגען! זאגט ער, דאס איז דאך א בפירוש'ער מדרש אל תקרי ים סוף אלא יום סוף, און איך האב אלע יאהרן נישט פארשטאנען פשט אין דעם מדרש, ואכן נודע הפשט, וקלסי' רבו. פון דאן אהן איז ר' שאול נתקרב געווארן לחסידות ביז ער איז געוועהן פון די געהויבענע חסידים ביים הייליגען קאלובער זי"ע

 

May his memory be a blessing.